DOĞAL GIDALAR VE TARİFLER *

 

Mevlüde BAŞ1; Fatih GÜLTEKİN2

 

1: Konya Eğitim ve Araştırma Hastanesi, Klinik Nutrisyon Ünietesi, Konya;

2: Süleyman Demirel Üniversitesi, Tıp Fakültesi, Tıbbi Biyokimya Anabilim Dalı, Isparta

E-posta: dyt.mevlude@hotmail.com

Özet

Teknolojinin gelişmesi, kentleşme, kadının iş hayatına atılması, yoğun iş temposu, çocukların okulda daha uzun zaman geçirmeleri, seyahat etme, yalnız yaşama gibi etkenler nedeniyle insanlar hazır ve hızlı yemeklere rağbet göstermeye başlamışlardır. Bu yazıda temel doğal besin öğeleri ve bunların saklama şekillerinden kısaca bahsedildikten sonra katkı maddeleri kullanmadan evde uygulanabilecek bazı tarifler verilecektir.

Anahtar kelimeler: Doğal besinler, doğal tarifler.

 

GİRİŞ

Gıda sektörünün çeşitli aşamalarında giderek artan yoğunlaşma söz konusudur. Bu yoğunlaşma artışında sektörde yaşanan birleşme ve satın almaların oldukça önemli bir payı vardır.

Gelişmiş ve birçok gelişmekte olan ülkelerde son yıllarda gıda sağlık ve GIDA  güvenliği ile ilgili yasal ve gönüllü standartlarda radikal değişlikler yapılmıştır. Bu radikal değişikliği talep tarafında etkileyen faktörlerin başında kişi başına gelir artışı, eğitim düzeyinin yükselmesi, demografik yapıda değişim (çekirdek aile), kadının iş piyasasına katılımı, teknoloji (derin donduruculu buzdolapları ve mikro dalga fırın vb) ve kentleşme sayılabilir. Kadınların çalışma hayatına giderek artan bir şekilde katılması gıda tüketim yapısında görülen değişimin en önemli nedenlerinden birisidir. Çalışma hayatına katılan kadın, zamandan tasarruf sağlamak için daha pratik davranmakta ve kolay hazırlanabilen ürünleri tercih etmektedir.

Gelir ve eğitim düzeyinin yükselmesinin yanında AB ülkelerinde yaşlanan nüfustan dolayı tüketicinin gıda alırken ve tüketirken ürün kalitesi, hijyen ve sağlık riski ve çevre konusunda duyarlılığın artması talep tarafındaki diğer önemli bir faktördür. Arz tarafında ise iç pazarı dış rekabete karşı korumada kalite ve sağlık standartlarının bir koruma aracı olarak kullanılması (teknik engeller), doğrudan yabancı yatırımların (FDI) artmasını teşvik eden yasalar ve politikalar (tahkim ve finansal serbestleşme), perakende sektördeki yoğunlaşma ve perakende sektörde ürün farklılaştırma çabaları (BRC-Tesco’s Nature Choice) ve teknolojideki ilerleme sayılabilir. Sayılan bütün bu faktörlerin etkisiyle artan yeni üretim tarzıyla (işlenmiş gıda, dondurulmuş gıda, kullanıma veya tüketime hazır gıda, fast-food vb) birlikte sağlık riskleri de ortaya çıkmış ve gıda güvenliğinin sağlanması amacıyla gıda kontrol hizmetleri önem kazanan bir konu olmuştur (Dölekoğlu, 2003:1-2).

Genel bir kanı olarak, bekar, yeni evli ve kalabalık olmayan genç bireylerden oluşan aileler zamandan tasarruf yaparak pratik gıdalarla, dengeli beslenmeyi tercih ederken kalabalık ve orta yaş üzeri ailelerde ise, dengeli ve yeterli beslenmenin yanı sıra ucuza mal etmek ön planda yer almaktadır.Örneğin annenin eğitim seviyesi arttıkça dondurulmuş gıda tüketiminin de arttığı görülmektedir.(Külekçi ve ark.)

Sağlık endişesine ek olarak tüketiciler, tükettikleri gıdaların kalitesine de odaklanmaya başlamışlardır. Artık tüketiciler üreticilerden, gıda firmalarından ve perakendecilerden mümkün olan en yüksek kaliteyi talep etmektedirler (Alpay, 2001, 14).

 Gıda güvenliği konusunda tüketicilerin sahip olduğu haklar ise sürekli olarak yeterli gıdaya erişme, güvenli gıda, gıda ürünlerine ilişkin bilgilenme, beslenme konusunda tüketici eğitimi, gıda kaynakları ve beslenme için sağlıklı bir çevrede yaşama ve gıda ürünlerine ilişkin sorunları duyurma hakkı olarak sıralanabilir. Gıda kalitesinin tesisi için uygulanan kanun, tüzük ve yönetmelikler gıda mevzuatı olarak tanımlanmaktadır. Gıdaların ürün güvenliğini sağlayan kalite özellikleri; sağlıklı olma, besleyici olma, fonksiyonel özellikler ve uzun raf ömrü olarak sıralanmaktadır (Halaç, 2002:115).

Bir gıda ürününün ya da gıda teknolojisinin gelişmesinde en önemli faktörlerden birisi kuşkusuz tüketici kabulüdür. Günümüz gıda üreticileri sayıları giderek artan bilinçli tüketicileri tatmin etme durumundadır. Tüketicilerin bu konudaki beklentileri ise: kullanım kolaylığı, kalite ve tazelik, damak tadı, emniyet, uygun fiyat, ürün ile ilgili tam ve doğru bilgiler ve son olarak ürün ve çevre uyumlu bir ambalajdır.

Hazır gıdalara yönelme nedenleri şöyle sıralanabilir:

Zaman Tasarrufu

Hazırlama Kolaylığı

Lezzeti

Besin İçeriği

Alışkanlık

Tavsiye

Reklam

Mevsimsel Farklılık Hijyenlik

Çeşitlilik

HAZIR ÜRÜNLERİN ZARARLARI

Gıda katkı maddeleri sürekli ve fazla miktarda tüketilmedikleri müddetçe güvenli gibi görünmektedir. Ancak katkı maddelerinin bir kısmı alerji, migren, bazı iltihabi bağırsak hastalıkları, gut ve hiperaktivite gibi hastalıkların alevlenmesini tetikleyebilmektedir (Gültekin, 2011: 157-158 ). Bu yüzden gıda katkı maddelerinin yaygın olarak kullanıldığı hazır ürünler yerine katkı maddesi içermeyen veya muadilleri arasında daha az katkı maddesi içeren ürünler tercih edilmelidir.

DOĞAL BESİNLER

Yenebilen ve yenildiğinde yaşam için gerekli besin öğelerini sağlayan bitki ve hayvan dokuları besin olarak tanımlanır. Türkçede kullanılan yiyecek, gıda gibi kelimeler besine eş anlamlıdır. Besinler genel olarak beş grupta toplanmaktadır.

Besin grupları:

1-Süt grubu doğal gıdalar: yoğurt, kefir, peynir, süt, peynir suyu, ayran.

2- Et – yumurta- kuru baklagiller grubu: et- tavuk- balık- yumurta- kuru fasülye- nohut- mercimek- sucuk.

3-Yağlı tohumlar:

Ceviz, fındık, fıstık, zeytin yağı, soya,

4- Ekmek ve Tahıl Grubu:

Buğday, pirinç, mısır, çavdar ve yulaf gibi tahıl taneleri ve bunlardan yapılan un, bulgur, yarma vb.

5-Sebze ve Meyve Grubu:

Bitkilerin her türlü yenebilen kısmı sebze ve meyve grubu altında toplanır.

DOĞAL GIDALARI SAKLAMA KOŞULLARI

Gıdaların saklama koşullarına dikkat edilmelidir. Genelde nemsiz ve serin ortamda saklanmalıdır. Yağlı tohumların kabuklu ve kabuğu ayrılmış olanlar bir arada tutulmamalıdır. Uygun koşullarda saklanarak muhafaza edilmeyen gıdalar besleyici özelliklerini kaybedebilmekte ve zararlı hale gelebilmektedir. Gıdaların yetiştiği mevsimden veya hazırlandığı andan uzun süre kullanılabilmesi amacıyla 3 tane saklama koşulu kullanılmaktadır.

1-Dondurmak

2-Kurutmak

3-Konservelemek

1-DONDURMAK

Dondurulmuş gıdanın uzun süre depolanabilmesi, kolay işlenebilir olması, mevsim kısıtlamasının ortadan kalkması, pratikliği, besin değerinden neredeyse hiç kaybetmemesi, dondurma, çözündürme, pişirme işlemlerinde ev araçlarına uyumu ve kullanım kolaylığı gibi nitelikleri bu ürünlerin önemini artıran özelliklerdir.

Dondurma işlemi sırasında dikkat edilmesi gerekenler:

-Saklanacak gıda kesinlikle hava almamalıdır.

-İçerisine yiyeceklerin konulacak plastik kapların kaliteli, kapaklarının hava almaması gerekir.

-Mümkün oldukça alüminyum folyo kağıdı kullanılmamalıdır.

-Sebzeleri dondurmadan önce buhardayada az miktar suda haşlayıp sularını süzdürüp biraz soğutun

-Dondurulmuş gıdaların çözülmesinde buzdolabının alt rafında veya soğuk su altında çözdürülmelidir.

2-KURUTMAK

Sebze ve meyveleri kurutmak için en uygun aylar yaz aylarıdır. Kurutma işlemi yaparken havadaki neminde en az olduğu dönemleri seçmeye dikkat etmelidir.

Meyveler sebzelere göre daha kolay kuru çünkü sıvı buharlaşması çok daha kolaydır.

Kuruturken güneş görmeyen kapalı bir ortamda kurutunuz. Fırında kurutma işlemi yaparken dış yüzeyinin çabuk sertleşmesine izin vermemeye çalışın çünkü dış kısım çabuk sertleşirse iç kısımdaki su kaybını engelleyecektir.

Kurutulmuş meyve ve sebzelerin haşlamış olduğunuz sularını besin değeri yüksek olduğu için çorba sos vs yaparken değerlendirebilirsiniz.

Serin ve kuru yerde muhafaza ediniz.

3- KONSERVELEMEK

Taze meyveleri ayıklayıp, temizleyip, iyice yıkadıktan sonra, vakumlu hava almayan cam kavanozlara doldurunuz. Kaynatıp, basit şekilde pastörize edip  cam kavanozlarda serin kuru yerde muhafaza ediniz.

Kullanırken bir kez kapağını açtığınızda konserveyi buzdolabında muhafaza ediniz.

BAZI DOĞAL YEMEK VE İÇECEK TARİFLERİ

İÇECEKLER

Muzlu süt

Malzemeler: 1 adet muz, 200 ml süt, şeker

Hazırlanışı: 1adet muz blenderdan geçirilir, 200 ml süt ilave edilir. İsteğe bağlı olarak bardak başına 1çay kaşığı şeker ilave edilir.

Ayran

Malzemeler:1 sb yoğurt,2 sb su,tuz.

Hazırlanışı: Yoğurdu mikserde kıvamlı hale getirdikten sonra su ve tuzu ilave ediniz.

Limonata

Malzemeler:5 adet limon,1 litre su,3 yemek kaşığı şeker

Hazırlanışı: Limonları sıkıp suyunu çıkardıktan sonra,üzerine şeker ve suyu ilave ediniz.

Kara erik şerbeti

Malzemeler:1 kg kara erik, 1 kg toz şeker

Hazırlanışı:Erikleri seçip yıkadıktan sonra,az mitarda su ile birlikte yumuşayıncaya kadar kaynatın. İnce delikli bir süzgeçten geçirin, erik suyunun içine şeker ilave edip eriyene kadar karıştırın, soğuduğunda şişelere alıp kapaklarını kapatıp buzdolabında saklayın.servis sırasında yoğunluğuna göre 2 yemek kaşığı koyup su ilave edip karıştırın.

Not: Diğer meyvelerin şerbetinin hazırlanışı da bu şekilde olmaktadır.

ÇORBALAR

Tarhana çorbası

Malzemeler: 2 kg süzme yoğurt, 2 kg domates, yarım kg sivri biber, 2 kg taze kırmızı biber, 1 demet nane, 1 demet dere otu, 1 kg kuru soğan, 1 paket yaş maya, un.

Hazırlanışı: Domateslerin kabuklarını soyup rendeleyin, kırmızı biberleri haşlayıp kabuklarını soyun, kırmızı biberi, yeşil biberi, soğanı, naney ve dere otunu robottan geçirin.robottan geçirdiğiniz malzemeyi, rendelenmiş domatesi, yoğurdu bir kaba koyup ağzını sıkıca kapatıp oda sıcaklığında 2 gün bekletin, 2 gün sonra bu karışıma yaş maya, tuz ve unu ilave edip yoğurup katı bir hamur elde ediniz.13-15 gün bekleyecek bu hamuru her gün un ekleyerek yoğurunuz. Kurumasını önlemek için üzerine nemli bir bez örtün.

Bu sürenin sonunda ceviz büyüklüğünde parçalara ayırarak, bie bezin üzerine dizin ve kurumaya bırakın, kurutma işlemini gölgede yaparak besin öğesi kaybını önlemiş oluruz.

Kurumaya başlayınca parçaları elinizde ufalayıp, robottan geçirin,ve bir bezin üzerinde iyice kurumasını bekleyin.ki küflenme riski ortadan kalksın.tam olarak kuruduğuna emin olduktan sonra bez torbalara veya cam kavanoza koyarak saklayabilirsiniz.

ET VE ET ÜRÜNLERİ

Ev tipi sucuk

Malzemeler: 1 kg sucuk için: 20 g tatlı toz biler, 20 g kimyon, 5-10 g acı biber, 5-10 g karabiber, 5-10 g yenibahar, 5-10 g sarımsak.

Kaç kg et kullanılacaksa yukarıdaki miktarlara göre baharat ve sarımsak hazırlanarak etle karıştırılır. Uygun miktarda tuz eklenir. Bağırsaklara doldurulan sucuklar önce birkaç gün buz dolabında bekletilir. Böylelikle hafif kurumuş ve baharatların tadı sucuğa geçmiş olur. Daha sonra derin dondurucuya atılır. İhtiyaç oldukça derin dondurucudan  çıkartılıp tüketilir.

Sucuklu köfte

Malzemeler: 1 kg sucuk için: 20 g tatlı toz biler, 20 g kimyon, 5-10 g acı biber, 5-10 g karabiber, 5-10 g yenibahar.

Baharat karışımı yukarıdaki oranlara dikkat edilerek arzu edilen miktarda hazırlanır. Öncelikle deneme amaçlı olarak 1 veya 2 kg köfte için hazırlayabilirsiniz. Hazırlanan karışım evin serin bir yerinde saklanır. Köfte yapılacağı zaman uygun miktar kıyma ile uygun miktar baharat karışımı karıştırılarak köfte hazırlanır. Baharatın hangi oranda etle karıştırılacağını belirlemek için yukarıdaki oran kullanılabilir. Örneğin 200 g köfte hazırlayacaksınız 1 kg köfte için hazırlanmış baharat karışımının beşte birini kullanabilirsiniz. Daha sonra kıyma ve baharatla karıştırılarak hazırlanmış köfteler ızgara veya tavada pişirilir..

REÇELLER

Ayva reçeli

Malzeme:1 kg ayva, 1 kg toz şeker, 1 adet limon

Hazırlanışı: ayvaları ayvaları yıkayın, kabuklarını soyup rendeleyin. Ayvaları bir tencelere az su ile 5 dakika haşlayın. Toz şekeri ilave edip reçel kıvamına gelene kadar orta ateşte kaynatın. Altını kapatmadan 1-2 dakika önce limon suyunu ilave edin. Reçelinizi sıcakken kavanoza aktarıp tam olarak soğuduğunda ağzını kapatın. Serin yerde muhafaza edin.

LEZZET VERİCİLER

Baharatlı zeytinyağı

Malzemeler: Sızma zeytinyağı, sarımsak, taze kekik, taze biberiye, taze fesleğen, taze defne, taze karabiber.

Hazırlanışı: sızma zeytinyağının içerisine malzemeler listesinde yer alan baharatlardan birini veya bir kaçını koyarak şişenin ağzını kapatın.10-15 gü sonra salatalarınıza değişik tatlar katacak zeytinyağınız kullanılmaya hazır olacak.

 

Elma sirkesi

Malzemeler: Elma kabukları, su, tuz

Hazırlanışı:Yıkadığınız elma kabuklarını bir kavanoza doldurun. Üzerine biraz tuz ve su koyarak kavanozun kapağını çok sıkı olmayacak şekilde kapatıp serin bir yere alın.sirke kokusu oluşunca süzüp şişeye alın.

Üzüm sirkesi

Malzemeler:1 salkım kırmızı üzüm, 1 atlı kaşığı tuz, 1 su bardağı su, 1 yemek kaşığı şeker

Hazırlanışı: suyu kaynatıp ılıtın içerisine tuzu ve şekeri ilave edin     üzümü salkımından ayırmadan yıkayın ince uçlu bir bıçak yardımıyla tanelerin üstüne çizikler atın. Tuz ve şekeri karıştırdığınız suyu bir kavanoza boşalttıktan sonra üzümüde salkımı ile birlikte kavanoza yerleştirin. Kapağını çok sıkıştırmadan kapatıp serin bir yerde kaldırdığınız üzüm sirkesini muhafaza edin.

Domates sosu

Malzemeler: Domates, tuz

Hazırlanışı: Domatesleri robottan geçirip, içerisine tuz ekleyip 30 dakika biraz koyulaşıncaya kadar kaynat, sıcakken cam kavonazlara doldur, serin yerde muhafaza edin.

Yemeklik Domates Sosu

Malzemeler:10 kg domates, 3 kg patlıcan, 2 kg kırmızı biber, 2 kg havuç, 2 baş sarımsak zeytinyağı

Hazırlanışı: bütün sebzeleri yıkayıp soyup robottan geçir. Biraz su ilave edip kaynatın, zeytin yağ ve sarımsağı ilave edip biraz daha kaynattıktan sonra cam kavanozlara alıp serin yerde muhafaza edin.

Nar ekşisi

Malzemeler: 1 kg nar, su

Hazırlanışı: 1 kg narı tanelerine ayırın. Bir süzgecin içerisine koyarak ezip suyunu biriktirin. Nar suyunuzun içerisine 1 çay bardağı su ekleyerek kaynatın. Biraz kıvamlı hale geldiğinde altını kapatın. Nar ekşiniz soğuduğunda cam şişelere doldurarak ağzını sıkıca kapayıp buzdolabında saklayın.

Ketçap

Malzemeler: 3 kg domates, 2 tane orta boy soğan, 4 tane acı kırmızı biber, 3 tane dolmalık kırmızı biber, yarım tatlı kaşığı çay şekeri, 1 tatlı kaşığı tuz, 1 yemek kaşığı sirke, 1 diş dövülmüş sarımsak, 1.5 tatlı kaşığı kırılmış tarçın, 1 tatlı kaşığı tane karanfil

Hazırlanışı: Domatesleri ve biberleri yıkayıp küçük küçük doğrayın, soğanları temizleyip ince bir şekilde kıyarak domates ve biberlere ilave edin, bu malzemeleri ateşe koyup ara sıra karıştırarak ezilme kıvamına gelene kadar kaynatın. Mutfak robotu yardımıyla pişmiş karışımınızı iyice inceltin. Tarçın karanfil sarımsağı küçük bir tülbentin içine koyarak domatesli karışımızın içerisine alın. Şeker, sirke ve tuzu da ilave ederek istediğiniz kıvama gelene kadar yüksek ateşte tekrar kaynatın. Henüz sıcakken kavanoza doldurun. Soğuduğunda ağzını kapatın.

KOMPOSTO VE HOŞAFLAR

Pekmezli Karışık Hoşaf

Malzemeler: Kuru erik 8 adet, kuru elma 18 dilim, kuru armut 18 dilim, kuru üzüm ¼ sb

Su 7 sb, Pekmez  2/5 sb

Hazırlanışı: Malzemeleri  yıkayıp suya koyun, yarım gün ıslatın. Islatma suyu ile meyveler yumuşayıncaya kadar 30 dakika pişir. Pekmez katıp 5 dakika daha pişir. Soğuyunca ikram et.

KONSERVE VE TURŞULAR

Erik konservesi

Erikler ayıklanıp temizlendikten sonra 30 dakika kadar pişirilir, cam kavanozlara doldurulur. Ters çevrilerek 30 dakika kadar daha kaynatılır.

Salatalık turşusu

Malzemeler:3 kg kornişon salatalık, 2 litre su, 1 çay bardağı tuz, 1 çay bardağı toz şeker, 1 litre sirke, 1 yemek kaşığı tepeleme limon tuzu

Hazırlanışı: salatalıkları yıkayıp kavazoza doldurun, bir tencerede suyu kaynatın ve beş dakika dinlendirin, 1 litre suyun içerisinde limon tucunu ve kaya tuzunu koyup karıştırın. Bu suyu salatalıkların üzerine boşaltın şeker tuz sirkeyi ilave edip üzerine ağırlık koyup ağzını iyice kapatın. Yaklaşı 1.5 ay sonra turşunuz hazır olu.

 

SONUÇ

Günümüzde kadınların iş hayatına girmeleri, teknolojinin hızlı gelişimi ve sonucunda artan arz ve talebin değişimi gibi nedenlerle, farklı üretim ve teknikler ortaya çıkmaktadır. Beslenme ürünleri çeşitlenmekte, üretim çeşitliliği oluşmakta, zaman tasarrufu ve damak tadı gibi nedenlerle hazır, hızlı, pratik ürünler tercih edilmektedir. Gıda katkı maddeleri sürekli ve fazla miktarda tüketilmedikleri müddetçe güvenli gibi görünmektedir. Yasal düzenlemelerde gıda firmalarını bu standartların gereklerini yerine getirmek zorunda bırakmaktadır. Kolay ve hızlı ürünlerin tercihi artmış olsa da geleneksel besin tüketiminide teşvik etmeliyiz.

 

*: Uluslararası 2. Helal ve Sağlıklı Gıda Kongresinde sunulmuştur (7-10 Kasım 2013, Konya).

 

KAYNAKLAR

1-   Akman M, Mete M. Türk ve Dünya Mutfakları, Konya 1998.

2-   ALPAY S., (2001), Avrupa Birliği Kalite ve Sağlık Standartlarının Türk Gıda Sanayi Sektörü Rekabet Gücü Üzerine Etkisi, Proje Raporu 2001-10, www.aeri.org.tr/pdf/59%%20-%20PRABRekabet.pdf, erişim tarihi 29/5/2007 ).

3-   Baysal A. Beslenme Kitabı. 2002. Ankara. Hatipoğlu Yayınevi. syf: 19-24

4-   Baysal A. Yaşam Kalitesi ve Beslenme.sf:1-38www.beslenme.gov.tr/ ulaşım tarihi 11.06.2013

5-   DÖLEKOĞLU C.Ö., (2003), “Gıdalarda Kalite Güvenlik Sistemleri”, Tarımsal Ekonomi Araştırmalar Enstitüsü, Sayı 3, Nüsha 2, (www.aeri.org.tr/pdf.32.pdf, erişim tarihi 25/6/07).

6-   Efe M. Helal gıdada gıda katkı maddeleri ve tüketici yaklaşımları. Yenidünya Dergisi:238:2013.20-22.

7-   Gıdalardaki Katkı Maddelerinin Çocuklarımıza Verdikleri Zararlar. http://www.karsiyakadh.gov.tr 14.09.2013

8-   Gültekin F. Gıda Katkı Maddeleri ve Hastaklıklar. 1.Ulusal Helal Gıda Kongresi, 2011, Ankara, Sözel Bildiriler. Syf 157-158.

9-   HALAÇ E., (2002), “Gıdaların Kalitesi ve Gıda Mevzuatı İle İlgili TemelKavramlar Işığında Türk Gıda ve AB Gıda MevzuatınınKarşılaştırılması”, Akdeniz Üniversitesi İİBF Dergisi, Cilt 2, Sayı 4, pp.107-131.

10-    KOÇ A, BÖLÜK G, AŞÇI S. Gıda Güvenliği ve Kalite Standartlarının Gıda İmalat Sanayinde Yoğunlaşmaya Etkisi. Akdeniz İ.İ.B.F. Dergisi (16) 2008, 83-115

11-    Özer K. Şeytan Ye Diyor.Hayykitap.3. Baskı.İstanbul. 2012.

12-    Sert Z.Erzak Dolabı. Aytaşı Yayıncılık. Ankara:2006.

13-    TÜRK MUTFAĞINDAN ÖRNEKLER. Kültür Bakanlığı,Ankara 1993.

14-    Türkiye’ye Özgü Beslenme Rehberi. Sağlık Bakanlığı Temel Sağlık Hizmetleri. Mayıs 2004.

15-    Ünver B. Deneysel Yiyecek Hazırlama. Ankara:1987