HAYVANSAL GIDALARDA VETERİNER İLAÇ KALINTILARI *

 

Ender YARSAN

 

Ankara Üniversitesi, Veteriner Fakültesi, Farmakoloji ve Toksikoloji Anabilim Dalı, Ankara

E-posta: eyarsan@gmail.com

Özet

Veteriner hekimliğinde kullanılan ilaçlar terapötik, profilaktik ve metaflaktik amaçlarla uygulanırlar. Bunların üretilmeleri, dağıtılmaları ve kullanılmaları ruhsat aşamalarını tamamladıktan sonra gerçekleşir. Veteriner ilaçlarının ruhsatlandırılmasında genellikle üç önemli kriter göz önüne alınır; kalite, etkinlik ve güvenlik. Klasik toksikoloji yaklaşımında güvenlik terimi de üç önemli esası kapsar; tüketici güvenliği, uygulayıcı güvenliği ve hedef hayvan güvenliği. Gıda değeri olan hayvanlardaki; et, süt, yumurta, bal gibi ürünler tüketim zinciriyle insanlara kadar ulaşırlar. Gıda değeri olan hayvanlarda veteriner ilaçları ya da metabolitleri belirli miktarlarda olacak şekilde birikebilir. Hayvansal gıdalardaki kalıntı sorunu giderek artan öneme sahip global bir sorundur. Konunun önemini vurgulayacak şekilde; veteriner ilaçlarının aşırı kullanımı ve bundan kaynaklanabilecek riskler nedeniyle ülkeler maksimum kalıntı limitleri ve tolerans düzeyleri belirlemişlerdir. Maksimum kalıntı limiti; insan tüketimine sunulacak gıdalarda bulunmasına izin verilen en yüksek kalıntı miktarını gösterir. Tolerans düzeyi ise kesim zamanında hayvansal dokularda bulunabilecek izin verilen kalıntı miktarını ifade eder. Tolerans düzeyini aşmayacak şekilde tüketilen ürünler tüketici sağlığı için bir risk teşkil etmeyecektir. Hayvansal gıdalarda veteriner ilaç kalıntılarından kaynaklanabilecek risk konusunda tüketicinin bilinçlendirilmesi ve bilgilendirilmesi yetkili otoritenin sorumluluğu altındadır.

Anahtar kelimeler: Veteriner ilaç, kalıntı, gıda.

 

Giriş

Veteriner Hekimlikte kullanılan ilaçlar; hayvan sağlığı ve yetiştiriciliğinde farklı amaçlarla uygulama alanı bulurlar. Bunlar;

-       Hastalıkların Sağaltımı ve Önlenmesi

-       Davranışların Değiştirilmesi

-       Gelişmenin Hızlandırılması

-       Verimin Artırılması

-       Gıda Kalitesinin İyileştirilmesi

Bu ifade edilen amaçları karşılayacak şekilde kullanılan ilaçlar, hedef niteliğindeki canlılarda iki yönlü etki oluştururlar. Yararlı etkiler ve zararlı etkiler şeklinde. Yararlı etkiler olarak; hastalıklar iyileşebilir, hafifleyebilir; hastalıklarda koruyucu/önleyici etki oluşabilir ya da gelişmenin hızlanması, verimin artması, gıda kalitesinin iyileşmesi sağlanabilir. Diğer taraftan zararlı etkiler olarak ise şunlar ifade edilebilir;

-       Doku ve organlarda hasar,

-       Bağışıklık sisteminin baskılanması/uyarılması,

-       Dirençli suşlar (bakteri, parazit gibi),

-       Gıdalarda kalıntı riski.

Ülkemizde veteriner ilaçlarının kullanım miktarına ilişkin sağlıklı veriler bulunmamaktadır. Bu durum özellikle ilaçlarda karekod uygulaması ve izlenebilirlik planlarının oluşturulmasıyla mümkün olacaktır. Bununla birlikte ruhsatlı ilaç sayılarının verilmesi bir ölçüde bu konuda fikir verecektir. Ülkemizde 2013 yılı Mayıs ayı itibariyle ruhsatlı ürün sayısı 2161 olarak ifade edilmektedir. Bunun 1526 adedi yerli, 635 adedi ise ithal ürünlerdir. Bu ürünleri hazırlayacak şekilde  1017 etkin madde kullanılmaktadır. Söz konusu ilaçlardan ana gruplar olarak 949 adedi antibiyotik, 375 adedi vitamin mineral, 202 adedi antelmintik, 151 adedi ektoparaziter, 72 adedi ise antiprotozoon ilaç niteliğindedir.

Gerek hayvanlar gerekse bitkiler veya tarım ürünleri ile bunların çevresinde kullanılan ilaç ve kimyasal maddelerin birçoğu uygulandıkları yerlerde ve canlıların vücudunda kısmen parçalanarak etkisiz veya zararsız hale getirilirken, bazıları (organik klorlu bileşikler, dioksinler, dibenzofuranlar, PCB’ler, PBB’ler, metaller, bazı mantar ilaçları gibi) da son derece yavaş ayrışmaları dolayısıyla, giderek artan miktarlarda birikirler; gıda zincirine giren bu maddeler, nihai tüketici durumundaki insanlara kadar ulaşırlar.

Özellikle gıda değeri olanlarda olmak üzere, hayvanlarda ilaç kullanımı söz konusu olduğu sürece, et, süt, yumurta, bal gibi gıdalarda ilaç kalıntılarının bulunması güncelliğini koruyacaktır. Bu durumda, veteriner hekimliği ilaçlarının hayvanlarda bilinçli ve kontrollü kullanımı ile hayvan kaynaklı gıda maddelerinin ilaç kalıntılarıyla kirlenme tehlikesi ve boyutu en aza indirilebilir.

Gıdalardaki ilaç kalıntılarına karşı tüketici sağlığının etkin biçimde korunabilmesi için her çeşit hayvansal gıdada bulunacak ilaç kalıntısı çeşitlerinin ve kirlenme düzeylerinin sınırlandırılması son derece önem taşır.

Kalıntı ile İlgili Bazı Kavramlar

Kalıntı: Hastalıkların sağaltımı, önlenmesi ve kontrolü ile gelişmenin hızlandırılması amacıyla doğrudan veya dolaylı olarak (yem ya da suya katılarak uygulanan) ilaç ve diğer kimyasal maddelerin kullanılmalarını takiben besin değeri taşıyan doku ve organları ile bunlardan elde edilen besinlerde (et, süt, bal, yumurta gibi) biriken veya depolanandeğişmemiş, metabolitleri, parçalanma ürünleri, serbest veya bağlı haldeki madde miktarıdır.

Etkisiz Miktar: Bir ilaç veya maddenin etkisiz miktarı terimi; insan ve hayvanlarda zararlı etkiye yol açmayan, vücutta fizyolojik veya biyokimyasal olayların hızını ve seyrini etkilemeyen veya değiştirmeyen, gelişme hızı, organ ya da doku ağırlıklarında değişikliklere yol açmayan,  hücrelerde enzimatik etkinliği değiştirmeyen ve yapısal bozukluklara sebep olmayan miktarını ifade eder.

Kabul Edilebilir Günlük Alım: Terim besinlerde kalıntı halinde bulunan bir ilaç veya kimyasal maddenin, tüketicilerin sağlığı üzerinde hiçbir olumsuz etkisi olmaksızın, yaşam boyunca ve günlük olarak alınabilir miktarını ifade eder.

Tolerans Düzeyi: İlaç veya kimyasal maddenin, insan ya da hayvanlar tarafından tüketilene (veya hayvanlar kesilene kadar) kadar, besinler veya yemlerde bulunmasına izin verilen en fazla miktarı veya yoğunluğu olarak tanımlanır.

Güven faktörü: Farklı hayvan türlerinde, yem veya besinlerde kalıntı halinde bulunan maddelerle yapılan zehirlilik denemelerinden elde edilen etkisiz miktarın insanlara uyarlanmasında esas alınan faktörlerden birisidir.

Kalıntılarının Sebepleri

Kalıntı Arınma Süresi:

Kesim öncesi bekletme süresi: Gıda değeri olan doku ve organlarda, istenmeyen veya zehirleyici etkileri bakımından önem taşıyan ilaç veya kimyasal madde kalıntılarının, tüketiciler için güvenli bir düzey veya yoğunluğa inene kadar ilaç uygulanan hayvanların kesilmemesi gereken süreyi ifade eder. Hayvanlarda sağaltımın durdurulması ile kasaplık olarak kesilmeleri arasında geçmesi gereken süre anlamına da gelir. Belirtilen süre sonunda hayvanın yenilebilir doku ya da organlarındaki ilaç veya kimyasal madde veya metabolit kalıntılarının tüketici sağlığı bakımından tehlike oluşturmayacak miktara veya düzeye indiği kabul edilir. İlaçla ilgili herhangi bir kayıt yoksa, kanatlı ve memeliler için kesim öncesi bekletme süresi geçici olarak 28 gün olarak belirlenir.

Yumurta ve sütün kullanılmama süresi: Genel bir kural olarak organik bazik ilaçlar süte kolay geçer ve uzun süreyle atılırlar. İlaçla ilgili herhangi bir kayıt yoksa, geçici olarak sağaltım süresince ve sağaltımı izleyen 7 gün boyunca elde edilen yumurtalar ve sütlerin insan tüketiminde kullanılmaması kuralı uygulanır.

Balıkların avlanılmama süresi: Birçok ilaç için kullanımı takiben avlanmama süresinin belirlenmesinde 500 derece günbirimi dikkate alınır; bu rakam suyun sıcaklığına bölünüp, o madde için bekletme veya balığın avlanmama süresi belirlenir.

Farmasötik şekil: Kalıntıya yol açma tehlikesi bakımından ilaç formülasyonu da son derece önemlidir. Özellikle enjeksiyonluk müstahzarlar olmak üzere, tabletler, büyütme faktörleri ve meme-içi preparatlar diğerlerine göre daha fazla önem taşırlar.

Uygulama yolu: Özellikle uzun etkili müstahzarların kullanılması halinde, ilacın plazma, doku ve organlardaki seviyesi bulunmasına izin verilen düzeyinin altına indiğinde bile Kİ uygulama yerinde uzun süreli kalıntı bulunma tehlikesi vardır.

İlaç çeşidi: Kalıntıya yol açan ilaçlar içinde başlıca streptomisin, penisilin, oksitetrasiklin, gentamisin, neomisin, sülfonamidler, ivermektinler gibi antibiyotikler bulunmaktadır.

Etiket dışı-ilaç kullanımı: Genel bir kural olarak, herhangi bir ilaç prospektüsüyle uygun olmayan bir biçimde gıda değeri taşıyan veya gıda elde edilen hayvanlarda kullanılmamalıdır. Hekim bazen gıda değeri olan hayvanlarda etiket-dışı ilaç kullanmak zorunda kalabilir.

Beşeri ilaçların kullanılması: Bunlar için kalıntılarla ilgili herhangi bir düzenleme bulunmadığından, gıda değeri olan hayvanlarda kullanılırlarsa, gıdalarda kirlenme tehlikesi taşırlar.

İlaç Kalıntılarının Etkileri

İlaç alerjisi: İlaçlardan çoğu bağışıklık sistemini uyararak, çeşitli tiplerde alerjik tepkimeye yol açarlar. Bu türden ilaçların kalıntısını içeren gıdaların da benzeri etkileri söz konusu olabilir. Penisilinler çok küçük miktarlarda (5 ünite veya 3 μg) alerjik tepkime sonucu ölüme yol açabilirler.

Farmakolojik etki: Gıdalardaki ilaç kalıntıları genellikle farmakolojik etkiye yol açabilecek miktarlarda bulunmazlar.

Karsinojenik etki: Deney hayvanlarında yapılan çalışmalarla karsinojenik olduğu ortaya konulan maddelerin gıda değeri olan hayvanlarda kullanılmasına izin verilmez. Böyle madde kalıntılarının uzun süreyle tüketilmesi insanlar için de karsinojenisite tehlikesi taşırlar.

Gıda endüstrisi: Antibiyotikler vücudu, sütle de terk ederler. Sütlerdeki antibiyotik kalıntıları bunların teknolojik olarak işlenmesini (yoğurt, peynir yapımı gibi) ciddi biçimde etkiler. Antibiyotik uygulanmış hayvanların etleri sucuk ve benzeri ürünlerin hazırlanmasına uygun değildir.

Dirençli suşların ortaya çıkması: Et, süt gibi gıdalarda kalıntı halinde veya düşük yoğunlukta bulunan antibiyotiklerin bu türden ortamlarda bakterilerde dirençli suşların ortaya çıkmasına yol açabileceği kabul edilir.

Cinsiyet özelliklerinin değişmesi: Anabolik etkili maddelerin kullanılması ile gıdalarda bulunacak kalıntıların insanlarda cinsiyet özelliklerinde değişikliklere yol açabilecekleri kabul edilir.

Sindirim kanalı bakteri topluluğunun değişmesi: Gıdalardaki antibiyotik kalıntıları insanların bağırsaklarındaki bakteri topluluğu (400’den fazla tür vardır; bunların >%90 obligat anerobik 30 türde “bilhassa Bacteroides, Fusobacterium, Eubacterium, Clostridium, Ruminococcus, Peptostreptococcus, Peptococcus olmak üzere” bulunur) arasındaki ekolojik dengeyi bozabilir.

Kalıntıların İzlenmesi Ve Önlenmesi

Veteriner hekim: Veteriner hekimin, mesleki ahlak ilkeleri çerçevesinde, ilaç kullanmasına karar vermeden önce, kalıntılarıyla insan sağlığına olabilecek sakıncalarını öngörmelidir; bu hususta hayvan sahibi veya yetiştiriciyi de uyarmalı bilgilendirmelidir. Konuyla ilgili mevzuatı sürekli izlemeli ve uygulamalarını buna göre yapmalıdır.

İlaç firması: Gıdalarda bulunacak kalıntıları ile insan sağlığı için sakıncalı olabilecek ilaç çeşitlerini üreten veya hazırlayan ilaç firmaları uygulama kılavuzlarında bu ilaçların, yararlı etkileri yanında, bilinçsizce kullanılmaları halinde yoI açabilecekleri sakıncaları da belirtmelidirler.

Hayvan yetiştiricisi-gıda üreticisi: Hayvan yetiştiricileri ve gıda maddesi üreticileri ve/veya hazırlayıcıları insan sağlığı için tehlikeli olmayacak gıda maddelerini üretmek zorundadırlar. Kalıntıya yol açan en önemli sebeplerden birisi olan kesim öncesi bekletme süresine uyulmamasının özellikle hayvan sahipleri veya bakıcılarca yapılan ilaç uygulamalarından ileri geldiği unutulmamalıdır.

Kamu: Kamunun konuyla ilgili tüm düzenlemelerin planlanması ve gerçekleştirilmesinde görevi vardır.

Mevzuat

Kalıntı izleme programlarında kalıntısı aranacak maddelerin listesi veya grubu ile kalıntı aranacak gıda maddeleri AB’nin 96/23/EC direktifinde ifade edilmiştir. Bu yöndeki uygulamalar Türkiye’de “Canlı Hayvanlar ve Hayvansal Ürünlerde Belirli Maddeler ile Bunların Kalıntılarının İzlenmesi İçin Alınacak Önlemlere Dair Yönetmelik” (17.12.2011 tarih ve 28185 sayılı RG) ile düzenlenmiştir.

Grup A. Anabolik etkili ve kullanılmasına müsaade edilmeyen maddeler

1. Stilbenler, stilben türevleri, tuzları ve esterleri

2. Antitiroid maddeler

3. Steroidler

4. Zeranol dahil, rezorsilik asit laktonlar

5. Beta-agonistleri

6. EEC/2377/90’da Ek IV’de sayılan maddeler (Aristoloşiya türleri ve bunlardan hazırlanan preparatlar, dapson, dimetridazol, furazolidon, kloramfenikol, kloroform, klorpromazin, kolşisin, metronidazol, nitrofuranlar, ronidazol).

Grup B. Veteriner ilaçları ve bulaşanlar

1. Sülfonamidler ve kinolonlar da dahil, antibakteriyel maddeler

2. Diğer veteriner ilaçları

a. Antelmintikler

b. Nitroimidazollar da dahil, antikoksidial maddeler

c. Karbamatlar ve piretroidler

d. Sedatifler

e. Steroid yapıda olmayan ağrı kesiciler

f. Diğer farmakolojik etkin maddeler

3. Diğer maddeler ve çevresel bulaşanlar

a. PCB’ler dahil, organik klorlu maddeler

b. Organik fosforlu maddeler

c. Kimyasal elementler

d. Mikotoksinler

e. Boyalar

f. Diğerleri

Ülkemizde konuyla ilgili mevzuat değerlendirildiğinde 5996 Sayılı Veteriner İşleri Bitki Sağlığı, Gıda ve Yem Kanunu kapsamında hazırlanan yönetmelikler bu yönüyle önemlidir. Daha önce hazırlanmış olan birçok yönetmelik değiştirilerek son şekilleri verilmiştir.

·      Veteriner Hizmetleri, Bitki Sağlığı, Gıda ve Yem Kanunu (11.06.2010 tarih ve 5996 RG).

·      Türk Gıda Kodeksi Yönetmeliği (29.12.2011 tarih ve 28157 RG).

·      Türk gıda kodeksi hayvansal gıdalarda bulunabilecek veteriner ilaçlarına ait farmakolojik aktif maddelerin sınıflandırılması ve maksimum kalıntı limitlerinin belirlenmesi hakkında tebliğ (29.04.2011 tarih, 27919 sayılı RG).

·      Canlı Hayvanlar ve Hayvansal Ürünlerde Belirli Maddeler ile Bunların Kalıntılarının İzlenmesi İçin Alınacak Önlemlere Dair Yönetmelik (17.12.2011 tarih ve 28185 sayılı RG).

·      Veteriner Tıbbi Ürünler Hakkında Yönetmelik (24.12. 2011 Tarih Ve 28152 Sayılı RG).

·      Türk Gıda Kodeksi Gıda Katkı Maddeleri Yönetmeliği (29.12.2011 Tarih ve 28157 (3. Mükerrer) Sayılı RG).

·      Türk Gıda Kodeksi Bulaşanlar Yönetmeliği (29.12.2011 Tarih ve 28157 (3. Mükerrer) Sayılı RG).

·      Gıda Değeri Olan Hayvanlara Uygulanması Yasaklanan ve Belli Başlı Şartlara Bağlanan Hormon ve Benzeri Maddeler Hakkında Tebliğ (2003/18; 19.06.2003 tarih, 25143 sayılı RG).

Sonuç ve Öneriler

İlaç kalıntılarından kaynaklanan gıda güvenliği - halk sağlığı sorunları; kamunun, veteriner hekimlerin, hayvan sahibi/yetiştiricilerin ve ilaç firmalarının sorumluluğundadır. Gıdalarda ilaç kalıntıları konusunda tüketicinin duyarlılığı çok fazladır. Bu hususta;

§  Doğru bilgilendirilmeli 

§  Doğru bilgiye ulaşması sağlanmalı

§  Tedirginliği giderilmeli

İlaç kullanıldığı sürece gıdalarda kalıntı olacaktır. Önemli olan; kalıntı sıklığını ve seviyesini kabul edilebilir seviyede tutmaktır. Gıdalarda bulunmasına izin verilenin üzerindeki kalıntılar tüketici sağlığı için tehlikeli olarak kabul edilmektedir.

 

*: Uluslararası 2. Helal ve Sağlıklı Gıda Kongresinde sunulmuştur (7-10 Kasım 2013, Konya).

 

Kaynaklar

Booth, N.H. (1988). Drug and Chemical Residues in the Edible Tissues of Animals. In: Veterinary Pharmacology and Therapeutics. 6th edition. Eds: N.H. Booth, and L.E McDonald,. Iowa State Univ.Press. Ames. p: 1149-1206.

Canlı Hayvanlar ve Hayvansal Ürünlerde Belirli Maddeler ile Bunların Kalıntılarının İzlenmesi İçin Alınacak Önlemlere Dair Yönetmelik; 17.12.2011 tarih ve 28185 sayılı Resmi Gazete.

Council Directive. 96/23/EC. Of.J.European Communities.

Gıda Değeri Olan Hayvanlara Uygulanması Yasaklanan ve Belli Başlı Şartlara Bağlanan Hormon ve Benzeri Maddeler Hakkında Tebliğ; 2003/18; 19.06.2003 tarih, 25143 sayılı Resmi Gazete.

Kaya, S. (1994). Besinlerdeki Veteriner İlaç Kalıntıları, Bilimsel ve Yasal Denetim. Türkiye’de Veteriner İlaçları Üretimi, Pazarlanması, Güvenli Kullanımı ve Kalıntı Sorunları Sempozyumu. 13-14 Ekim 1994. Ankara.

Kaya, S., Ünsal, A. (2007). Besinlerdeki İlaç Kalıntıları ve Denetimi. Alınmıştır: Veteriner Hekimliğinde Farmakoloji. Cilt 2. Baskı 4. Editör: S. Kaya. Medisan. Ankara. sf: 805-845.

Nouws, J.F.M. (1981). Tolerances and Detection of Antimicrobial Residues in Slaughtered Animals. Arc.für Lebensmittelhyg. 32:103-110.

Pulce, C. ve ark. (1991). Collective Human Food Poisoning by Clenbuterol Residues in Veal Liver. Vet. Hum. Toxicol. 33:480-481.

Roche, J.F. (1991). Growth Promoters. In: Veterinary Applied Pharmacology and Therapeutics. 5th edition. Eds: G.C. Brander, D.M. Pugh, R.J. Bywater. and W.L. Jenkins, Bailliére Tindall. London. p: 279-290.

Sundlof, S.F. (1993). Antimicrobial Drug Residues in Food-Producing Animals. In: Antimicrobial Therapy in Veterinary Medicine. Eds: J.F. Prescott, and J.D. Baggot. Iowa State Univ.Press. Ames. USA. p: 569-591.

Türk Gıda Kodeksi Yönetmeliği; 29.12.2011 tarih ve 28157 Resmi Gazete.

Veteriner Hizmetleri, Bitki Sağlığı, Gıda ve Yem Kanunu; 11.06.2010 tarih ve 5996 Resmi Gazete.

Veteriner Tıbbi Ürünler Hakkında Yönetmelik; 24.12. 2011 Tarih Ve 28152 Sayılı Resmi Gazete.

Yarsan, E. (2003). Hayvansal Gıdalarda Veteriner İlaç Kalıntıları. Gıda Paneli: Denizli Veteriner Hekimler Odası. 26.04.2003. Denizli.

Yarsan, E. (2010). Hayvansal Gıdalarda Veteriner İlaç Kalıntıları ve Halk Sağlığı Yönüyle Değerlendirilmesi. Ankara Üniversitesi, Veteriner Fakültesi Bilim Kurulu (AVBAT) Semineri, 29.12.2010. Ankara.

Yarsan, E. (2012). Süte Geçebilen Doğal ve Zehirli Maddeler ile Sütte Veteriner İlaç Kalıntıları. 21-23 Mayıs 2012. 2012 Süt Zirvesi, Süt ve Süt Endüstrisi Konferansı. İzmir.

Yarsan,E. (2012). Süte Geçebilen Zehirli Maddeler ve Sütte Zehirli Veteriner İlaç Kalıntıları. Türk Veteriner Hekimleri Birliği Dergisi. 12(1-2):84-88.

Yarsan,E. (2012). Hayvansal Gıdalarda Kalıntı Sorunu. Veteriner farmakoloji ve Toksikoloji Derneği Bülteni. 6:3-6.

Yarsan, E. (2013). Hayvansal Gıdalarda Kalıntı Paneli. 27 Şubat 2013 – Trabzon.

Yarsan, E. (2013). Veteriner İlaç Kalıntıları Sempozyumu. 10 Nisan 2013 – Samsun.

Yarsan,E. (2013). Sütte Veteriner İlaç Kalıntıları. İnfovet Dergisi. Haziran 114: 74.78.